फाळकेंना वंदन!

पत्नी सरस्वतीबाईंसह..दादासाहेब फाळके!

आपल्या भारतीय चित्रपट सृष्टीचे जनक दादासाहेब फाळके यांची आज १५१ वी जयंती!
१९१३ साली 'राजा हरिश्चंद्र' हा पहिला भारतीय कथा चित्रपट त्यांनी निर्माण केला!

दादासाहेब फाळके यांनी १९१३ साली निर्माण केलेला 'राजा हरिश्चंद्र' हा पहिला भारतीय चित्रपट!

महाराष्ट्राची अस्मिता व मराठी बाण्याचा अभिमान असणाऱ्यांनी आता तरी..प्रादेशिक सीमा ओलांडून, आपला भारताचा स्वदेशी राष्ट्रीय सिनेमा निर्माण करणाऱ्या..दादासाहेब फाळके यांना 'भारतरत्न' मिळण्यासाठी दिल्ली दरबारी आवाज उठवावा!

जयंतीदिनी त्यांस विनम्र अभिवादन!!

- मनोज कुलकर्णी

चित्रपट विषयक लेखन/बोलणे ज्ञानाधिष्टित असावे!

प्रादेशिक आणि त्यांतूनही मराठी मधून चित्रपट विषयक विश्लेषणात्मक लिखाण आणि (साचेबद्धता टाळून) अभ्यासपूर्ण समीक्षा ही अतिशय अभावाने आढळते! 

सरधोपट जंत्री पद्धतीचे विस्कळीत लेखन करणारेच इथे नि तिथे दिसतात. मुंबईत वर्षोनुवर्षे असे वृत्तपत्रातले रकाने भरणारे (एक-दोनच) वारंवार मराठी वृत्त वाहिन्यांतून चित्रपट विषयक चर्चांमधून (पेड रतीब टाकतात) आपले "दिव्य ज्ञान" पाझळतात! तर काही वयस्क आजवर फक्त 'टवाळा आवडे विनोद' या उक्ती प्रमाणे (त्यांच्या नुसार मिश्किल) विक्षिप्त लिहीत नि त्याचे कार्यक्रमही करीत आलेत!

प्रति सृष्टी दर्शवणारे नि समाज प्रबोधनाची प्रचंड ताकद असणारे चित्रपट हे सर्वसमावेशक परिपक्व नि सर्वांत प्रभावी कला माध्यम आहे. त्याचा इतिहास, विकास नि सर्व तांत्रिक बाबी समजून घेऊन; त्यानुसार विश्लेषण करून त्यावर गांभीर्यपूर्वक लेखन नि बोलणे होण्याची गरज आहे. ते चित्रपट माध्यमाच्या योग्य प्रसारासाठी नि विकासासाठी पूरक ठरेल. हे माझे मत न राहवून अखेर व्यक्त करावेसे वाटले!

- मनोज कुलकर्णी

भावपूर्ण आदरांजली!!

सामाजिक मराठी चित्रपटाशी निरंतर निगडित राहिलेल्या ज्येष्ठ दिग्दर्शिका सुमित्रा भावे यांचे निधन झाल्याचे वृत्त हे तसे धक्कादायक नि दुःखद!

माझ्या महाविद्यालयीन, म्हणजे १९८३ च्या काळातील चित्रपट रसग्रहण विषयक 'चित्रदर्शन' उपक्रमापासून त्यांचा (व सुनील सुकथनकरचा) माझा परिचय होता. तो पुढे माझ्या चित्रपट पत्रकारितेतच्या प्रवासात त्यांच्या 'दोघी', 'नितळ' ते 'संहिता', 'वेलकम होम' पर्यंतच्या अनेक सामाजिक चित्रकृतींवर लिहीत वृद्धिंगत होत गेला! या संदर्भात मी तीन वर्षांपूर्वी 'आम्ही चित्रपट प्रवासी!' हा लेख लिहिला होता.

त्यांना आदरांजली म्हणून तो लेख कृपया इथे माझ्या 'चित्रसृष्टी' (मराठी) ब्लॉग वर दि. ११ एप्रिल, २०१८ रोजी प्रसिद्ध झालेला बघावा/वाचावा!

- मनोज कुलकर्णी

चैत्रारंभ..!

"चैत्रातील हा नव वर्षारंभ

घेऊन येवो नव चैतन्य..!

'वसुधैव कुटुंबकम्' विचारानं

सर्व मानवजातीच्या प्रगतीचं!

धर्म-जात सर्व भेद विसरून..

प्रेम, स्नेह भाव रुजवण्याचं!"

- मनोज 'मानस रूमानी'

चित्रपटाच्या पडद्यावर शिवराय..चंद्रकांतच!

'छत्रपती शिवाजी' (१९५२) चित्रपटातील वेधक प्रसंगात त्या भूमिकेत चंद्रकांत मांढरे!

चित्रमहर्षी भालजी पेंढारकऱ.

 

छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या भूमिका चित्रपटांतून तशा अनेकांनी साकारल्या; पण चंद्रकांत मांढरे हे त्या भूमिकेत खऱ्या अर्थाने शोभले. त्यांचे बंधू सूर्यकांत सुद्धा!

मात्र शिवरायांची प्रतिमा आपल्या स्मृतीपटलावर चंद्रकांतच ठसवून गेले!

(ती उंची अन्य कुणी कलाकार गाठू शकले नाहीत!)

चित्रमहर्षी भालजी पेंढारकऱ यांनी व्रतस्थपणे दैदीप्यमान ऐतिहासिकपट निर्मिले! बाबांचा 'छत्रपती शिवाजी' (१९५२) हा चित्रपट यामध्ये मानदंड ठरला आणि यात अर्थातच चंद्रकांतजी ती श्रेष्ठ व्यक्तिरेखा जणू जिवंत करून गेले!

'छत्रपती शिवाजी' (१९५२)  चित्रपटात या व्यक्तिरेखेत तडफदार चंद्रकांत मांढरे!

 

 

 

आज शिवजयंती प्रसंगी, ७० वर्षे होत आलेल्या या चित्रकृतीची आठवण झाली!

तसेच चंद्रकांत मांढरे यांना जाऊन मागच्या महिन्यात २० वर्षे उलटून गेली!

त्यांच्या भेटीचा अविस्मरणीय क्षण आज आठवतोय!!

ह्या श्रेष्ठांस त्रिवार वंदन!!

 

- मनोज कुलकर्णी

परदेशी गौरविलेला पहिला भारतीय चित्रपट 'संत तुकाराम'..८५!

तसा मी धार्मिक नाही, पण 'प्रभात फिल्म कंपनी' ने निर्मिलेल्या पुरोगामी संतचरित्रावरील 'संत तुकाराम' (१९३६) या चित्रपटाची आठवण आज झाली! 'व्हेनिस चित्रपट महोत्सवा'त 'उत्कृष्ट चित्रपट' म्हणून गौरविलेला आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रशंसला गेलेला हा पहिला भारतीय चित्रपट, ज्यास ८५ वर्षे पूर्ण होतायत!

'संत तुकाराम' (१९३६) चित्रपटात विष्णुपंत पागनीस व शंकर कुलकर्णी!

 

शिवरामपंत वाशीकर यांनी लिहिलेल्या पटकथेवर 'प्रभात फिल्म कं.' चे दिग्गज चित्रकर्ते विष्णुपंत दामले आणि शेख फत्तेलाल यांनी हा चित्रपट दिग्दर्शित केला होता. 

 

मूळ कीर्तनकार असलेल्या विष्णुपंत पागनीस यांनी संत तुकाराम यांची व्यक्तिरेखा यात हुबेहूब साकारली होती आणि त्यांच्या पत्नीच्या भूमिकेत गौरी यांनी मोठे समरसून काम केले होते. तर अन्य भूमिकांत पंडित दामले, कुसुम भागवत, शंकर कुलकर्णी, शांता मजुमदार, बी. नांदेकर, मा. छोटू व सालोमालो केशव भागवत होते!

'संत तुकाराम' (१९३६) चित्रपटातील गाथा डोहात नेतानाच्या प्रसंगात विष्णुपंत पागनीस!

 

पुण्याच्या तत्कालिन (आता 'फिल्म इन्स्टिटयूट' झालेल्या) 'प्रभात फिल्म स्टुडिओ'त याचे चित्रीकरण व्ही. अवधूत यांनी अतिशय स्वाभाविक नि वेधक केले होते. विशेष उल्लेखनीय प्रसंग म्हणजे..गाथा डोहात घेऊन जातानाचा व गरुड विमानाचा क्लायमॅक्स! शंकरराव दामले यांनी चित्रपटाचे ध्वनिमुद्रण केले होते आणि ए. आर. शेख यांनी फिल्म संपादित केली होती.

'संत तुकाराम' (१९३६) चित्रपटात तल्लीन होऊन अभंग गाताना विष्णुपंत पागनीस!

कवी शांताराम आठवले यांचे यासाठीचे गीतलेखन इतके प्रतिभासंपन्न होते की लोकांना ते मूळ अभंगच वाटले! केशवराव भोळे यांच्या भावपूर्ण संगीतात स्वतः विष्णुपंत पागनीसांनीच ती भावमधुर गीते गायली होती. त्यांचे छायाचित्र हे बराच काळ संत तुकाराम म्हणूनच भावुक लोकांच्या स्मृतीत राहिले!

तर 'प्रभात' इतिहासकार बापू वाटवे यांनी मला सांगितलेली आठवण म्हणजे, 'शिकस्त' (१९५३) या हिंदी चित्रपटाच्या चित्रीकरणा साठी दिलीपकुमार 'प्रभात स्टुडिओ'त होता, तेंव्हा तो 'संत तुकाराम' चे "आधी बीज एकले.." गुणगुणायचा!

 

आज तुकाराम बीज दिनी या श्रेष्ठ चित्रकृतीस प्रणाम!!

- मनोज कुलकर्णी

सिने पत्रकार स्नेही संजय दिनकर!

ज्येष्ठ सिने पत्रकार संजय दिनकर कुलकर्णी हे जाऊन आता सात वर्षे झाली!
अशा प्रसंगी अनेक जुन्या आठवणी दाटून आल्या..!

प्रथम म्हणजे ते 'केसरी'त चित्रपट पुरवणी पाहत असताना ३० वर्षांपूर्वी त्यात मी केलेले विपुल लेखन, चित्रपट विषयक झालेल्या अनेक चर्चा, मग वेळोवेळी सिने पत्रकार स्नेहींबरोबर चित्रपटासम्बधीचे कार्यक्रम, पार्ट्या यांमध्ये आमच्या रंगलेल्या मैफली, चित्रपटकर्ते व कलाकारांबरोबर झालेल्या गप्पा..! बरोबरीने पाहिलेले फ़िल्म फेस्टिवल्स..!

साधारण २८ वर्षांपूर्वी आम्ही दोघांनी पुढाकार घेऊन 'पुणे फ़िल्म जर्नालिस्ट असोसिएशन' ची केलेली स्थापना! (मात्र त्याचे अस्तित्व फार न राहिल्याची खंत आम्हाला होती!)

मग मी फ़िल्म जर्नालिज़म मध्ये बरीच वर्षे फ्रीलान्स लेखन केल्यावर, २००२ मध्ये स्वतःचे 'चित्रसृष्टी' फ़िल्म मॅगझिन सुरु केले तेंव्हा प्रकाशन समारंभास येऊन व नंतर वेळोवेळी (जागतिक चित्रपटाच्या व्यासंगाबाबतही) त्यांनी केलेली माझी प्रशंसा!

या व्यतिरिक्त वैयक्तिक स्तरावरही सुखदुःखाच्या अनेक प्रसंगी झालेले जिव्हाळ्याचे बोलणे.! वयाने ते मोठे असुनही तसे त्यांनी जाणवू दिले नाही, कारण चित्रपट या आमच्या आवडीच्या विषयाने ते अंतर ठेवू दिले नव्हते!

त्यांच्या स्मृतीस ही भावांजली.!!

- मनोज कुलकर्णी

पुन्हा धुळवड दोन रंगांची..

अस्तित्वाची नि हुकुमतीची!

मिसळावी यात बंधुभावाची

माणूसकीची आणि प्रेमाची.!

- मनोज 'मानस रुमानी'

चंद्रिका ही जणू..!

'महाराष्ट्र भूषण' लोकप्रिय ज्येष्ठ गायिका आशा भोसले!

'सुवासिनी' (१९६१) मधील "हृदयी प्रीत जागते.." गीतात सीमा!

"हृदयी प्रीत जागते.." 

सारखे गदिमांचे 'सुवासिनी' गीत असो वा 

"मलमली तारुण्य माझे.." 

सारखे सुरेश भटांचे प्रणयी गीत की 

"धुंदी कळ्यांना.." 

सारखे खेबूडकरांचे लोभस अनुपमावर चित्रित गीत..

अशी माझी आवडती निवडक मराठी चित्रपट प्रेमगीते कानांत रुंजी घालू लागली..

'धाकटी बहीण' (१९७०) मधील "धुंदी कळ्यांना.." गीतात सुंदर अनुपमा!

 

जेंव्हा बाबूजी (फडके) नि अण्णा (चितळकर) यांच्या संगीतात ही गाणाऱ्या आशा भोसले यांना 'महाराष्ट्र भूषण' हा पुरस्कार जाहीर झाल्याचे वृत्त समोर आले!

 

याप्रसंगी त्यांचे पिता पंडित दीनानाथ मंगेशकर यांनी गायलेले अविस्मरणीय नाट्यगीत आठवले जे नंतर आशा भोसले यांनी ही त्या धर्तीवर गायले..

"चंद्रिका ही जणू.."

जणू हे त्यांच्यासाठीच!

अभिनंदन.!!

- मनोज कुलकर्णी

 

वाढदिवस की..वाढवर्ष वा वर्षवाढ!

नुकताच प्रचलित वाढदिवस झाला! अर्थात मला याचे काही अप्रुप वाटत नाही. मात्र एक मनात आले की 'वर्षाने येणाऱ्या' या जन्मदिवसास मराठीत "वाढदिवस" कसे म्हणतात? हा खरं तर एक वर्षाने वाढण्याचा दिवस. मग त्यास 'वाढवर्ष वा वर्षवाढ' संबंधित काही शब्द येऊ शकला असता! जसे रूढ हिंदीत 'बरसगाँठ वा वर्षगाँठ' हे शब्द आहेत.

आता हिंदीत 'जनम दिन' म्हंटले जाते. ते ही ठीक आहे (इंग्रजी मधील 'बर्थ डे' ला देशी शब्द). मग उर्दू मधील 'सालगिरह' हा शब्द योग्य वाटतो!

काही असो, सध्याच्या अवघड काळात रोजचा दिवस हा (जगण्यास लाभणारा) वाढदिवसच समजला पाहिजे!!

- मनोज कुलकर्णी

"..जरा विसावू या वळणावर.."

कलाकार-कवी मोघे बंधूंचे प्रवासातील सहभोजनाचा क्षण टिपणारे हे छायाचित्र!

त्यांतील ज्येष्ठ, अभिनेते श्रीकांत मोघे आठवड्यापूर्वी हे जग सोडून गेले;

तर कवी सुधीर मोघे यांचा आज ७वा स्मृतिदिन!

आज त्यांच्याच गीताची वरील ओळ आठवली!

आदरांजली!!

- मनोज कुलकर्णी

 

आज दू.सं. वरील ७ च्या बातम्यांत एके ठिकाणी '७५ वा अमृत महोत्सव' म्हंटले गेले!

मागे 'अ. भा. म. साहित्य संमेलना'त व्यासपीठावर हे लिहिले गेले!

मग मराठी पाऊल पडते कुठे?

रंगभूमीस समर्पित नाट्य समीक्षक!

नाट्य समीक्षक डॉ. वि. भा. देशपांडे!

रंगभूमी-साहित्य विश्वातील एक समर्पित व्यक्तिमत्व नाट्य समीक्षक डॉ. वि. भा. देशपांडे यांचा आज ४ था स्मृतिदिन!

'चित्रसृष्टी' समारंभात डॉ. वि. भा. देशपांडेंचा चित्रपटकर्ते राम गबालेंच्या हस्ते सत्कार होताना!

मराठी आणि नाट्यशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणून कार्यरत असताना याविषयीच्या अनेक पुस्तकांचे संपादन व लेखन त्यांनी केले. 'मराठी नाट्यकोश', 'मराठी नाटक-नाटककार, काळ आणि कर्तृत्व', 'रंगयात्रा', 'आचार्य अत्रे : प्रतिमा आणि प्रतिभा', 'पु.ल. पंच्याहत्तरी', 'गाजलेल्या रंगभूमिका' अशा पुस्तकांचा त्यात समावेश होतो.

पूर्वी माझ्या पत्रकारितेतील सुरुवातीच्या काळात मी चित्रपट आणि कधी निवडक नाटकांचे परीक्षण पण लिहीत असे. त्यावेळी नवीन नाटकांच्या प्रयोगांच्या वेळी नाट्यसंहिता, दिग्दर्शन व अभिनय यांवर लेखक, दिग्दर्शक व कलाकारां बरोबरील त्यांच्यासह आमच्या झालेल्या अनौपचारिक चर्चा आठवतायत! पुढे मी फक्त जागतिक सिनेमावरच लक्ष केंद्रित केले..पण साहित्य परिषद वा कधी चित्रपटांच्या प्रीमियरना ते आले की आपुलकीने बोलणे होई!

माझ्या 'चित्रसृष्टी' प्रथम विशेषांकात (२००२ साली) त्यांनी राष्ट्रीय रंगभूमीवर लेख लिहिला होता. प्रकाशन समारंभात त्यांचा ज्येष्ठ चित्रपटकर्ते राम गबाले यांच्या हस्ते सत्कारही करण्यात आला!

आता त्या आठवणी..!!

त्यांस आदरांजली!!

- मनोज कुलकर्णी