Thursday, 17 January 2019

'पिफ्फ' झालाय निरसवाणा!


आतापर्यंत 'पिफ्फ' ला जागतिक चित्रपटाशी बांधिलकी खातिर नि चित्रपटकर्ते-संचालक यांच्याबाबतच्या जिव्हाळ्यामुळे उपस्थित राहत होतो; पण गेल्या काही वर्षांपासून त्यातील रस जाऊ लागलाय. याचे मुख्य कारण म्हणजे त्यातले राजकारण आणि एका-दोघा तथाकथित क्रीएटिव्सवाल्यांची त्यातील मक्तेदारी!

'पिफ्फ' च्या सुरुवातीच्या काळात त्यास प्रोत्साहनपर माझ्या 'चित्रसृष्टी' मध्ये मी बरेच लिहिले; मात्र (काहींच्या त्यातील प्रवेशामुळे) कालांतराने त्यांत (चित्रपट निवडीसह) निर्माण होत गेलेल्या त्रुटींवर मी वारंवार लिहित आलोय. पण त्यांत काही फरक जाणवत नाही; उलट 'तथाकथित चित्रपट तज्ञां'चा मनमानीपणा दिसून येतो. त्यामुळे आता यावर काही लिहू नये वाटते!

'पिफ्फ' राज्य सरकारचा अधिकृत चित्रपट महोत्सव झाला; पण इथे तो काहींचा खाजगी असल्यासारखेच वाटते! त्याची सुत्रे तथाकथित क्रीएटिव्स डायरेक्टर व हेड असणाऱ्यांकडे गेल्याचे जाणवते. चित्रपट निवड समितीत त्यांची वाढती नावे, वार्तालाप व कार्यक्रम यांत त्यांचा वरचष्मा (का मिरवणे) हे दिसून येते!

आता 'पिफ्फ' च्या समारोपास उपस्थित राहू नये वाटते. त्यांतील सत्कार समारंभात क्रीएटिव्स डायरेक्टर स्टेजवर आल्यावर त्या थिएटरमध्ये व्हॉलेंटिअर्स आदी व्यवस्था (अरेरावीने) पाहणारा..मागे बसलेल्या मुलांना टाळ्या वाजवून जल्लोष करायचा इशारा करतो हे निदर्शनास आलेय! हे तथाकथित 'चित्रपट गुरु'ची विद्यार्थीप्रियता भासविण्यासाठी! असे भोंगळ चित्र पाहणे नि ते राजकारण नकोसे झालेय!

इथून पुढे आवश्यक बदल/सुधारणांसह 'पिफ्फ' चांगल्या मुक्त वातावरणात व्हावा ही अपेक्षा!!

- मनोज कुलकर्णी

Monday, 7 January 2019

कसली भाषिक अस्मिता..नि कुठेय अभिव्यक्ती?


ज्येष्ठ लेखिका श्रीमती नयनतारा सहगल!
ख्यातनाम लेखिका श्रीमती नयनतारा सहगल यां आगामी '९२ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलना'चे करणार असणारे उद्घाटन अचानक रद्द झाल्याचे कळल्यावर खेद वाटला!

मराठी साहित्य संमेलनाच्या उद्घाटनास अमराठी साहित्यिकांस नापसंती दर्शविणे ही कसली भाषिक अस्मिता? तसेच त्यांचे परखड भाषण गैरसोईचे होईल असे आयोजकांस वाटणे हे अभिव्यक्ति स्वातंत्र्यास तिलांजली देण्यासारखेच!

श्रीमती सहगल या आपल्या भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित नेहरू यांच्या भाच्ची असून, इंग्रजीमध्ये त्यांचे विपुल लेखन प्रसिद्ध झाले आहे. २०१५ मध्ये त्यांनी वाढत्या असहिष्णुते मुळे तसेच सांस्कृतिक विविधता जपण्याच्या चिंतेतून आपला 'साहित्य अकादमी पुरस्कार' परत केला होता!..ही पार्श्वभूमी इथे लक्षात घ्यावी!

तर ही कसली भाषिक अस्मिता जी दुसऱ्या भाषांचा अनादर करते?..आणि कुठे आहे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य परखडपणे व्यक्त होण्याचे?

अशा गोष्टींचा निषेध!..आशा आहे हे वातावरण बदलेल!!

- मनोज कुलकर्णी
  ['चित्रसृष्टी']

Monday, 31 December 2018

मिचएल काकोयान्नीस यांच्या 'झोर्बा द ग्रीक' ( १९६४) चित्रपटाचे पोस्टर!

'झोर्बा द ग्रीक' आणि तेंडुलकरांचे रसग्रहण!



काही समकालिन संदर्भांमुळे व प्रसंग औचित्यामुळे..
'झोर्बा द ग्रीक' या अभिजात चित्रपटाची आठवण झाली! त्याचबरोबर आठवले..प्रख्यात लेखक विजय तेंडुलकर यांनी या चित्रपटाचे केलेले रसग्रहण!

१९४६ साली प्रसिद्ध झालेल्या विख्यात ग्रीक लेखक निकोस कझान्टझाकीस यांच्या 'झोर्बा द ग्रीक' या अभिजात कादंबरीस ७० वर्षे पूर्ण होऊन गेली! याच कादंबरीवरून त्याच नावाचा चित्रपट ग्रीक दिग्दर्शक मिचएल काकोयान्नीस यांनी तयार केला..जो डिसेम्बर, १९६४ मध्ये प्रदर्शित झाला होता! 

या चित्रपटात शीर्षक भूमिका केली होती ख्यातनाम मेक्सिकन-अमेरिकन अभिनेते अँथोनी क़ुइन यांनी.. त्यांची जन्मशताब्दी तीन वर्षांपूर्वी होऊन गेली!..या चित्रपटातील मॅडम हॉर्टेन्स ह्या भूमिकेसाठी 'सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री' चा 'ऑस्कर' पुरस्कार लिला केदरोवा ह्या रशियन- फ्रेंच अभिनेत्रीने जिंकला होता!
'झोर्बा द ग्रीक' ( १९६४) चित्रपटात अँथोनी क़ुइन व अॅलन बेट्स!

आपल्या पुस्तकी विश्वातून बाहेर येऊन..
झोर्बा नामक अवलिया बरोबर जीवनाची 
खरी अनुभूती घेणाऱ्या बॅसिल या बुद्धिजीवी लेखकाची ही सफर!..यात अॅलन बेट्स या इंग्लिश अभिनेत्याने ही बॅसिलची भूमिका 'झोर्बा' अप्रतिम रंगवलेल्या अँथोनी क़ुइन बरोबर केली आहे..तर यात विधवेची लक्षवेधी व्यक्तिरेखा साकारणाऱ्या इरेन पापास ह्या ग्रीक अभिनेत्री आता ९२ वर्षांच्या आहेत!
   लेखक विजय तेंडुलकर!

आपल्या धारदार लेखणीने वास्तवदर्शी लेखन करणारे विजय तेंडुलकर हे प्रतिभाशाली नाटककार व पटकथा लेखक होते हे सर्वज्ञात आहे; पण ते जागतिक चित्रपटाचे (विशेषतः अभिनेत्री इन्ग्रिड बर्गमनचे) चाहते आणि उत्तम चित्रपट रसग्रहण करणारे होते हे फार कमी लोकांना माहीत असेल! त्यांचे हे वैशिठ्य मी चित्रपट महोत्सवांतून आणि संबंधित चर्चासत्रातून जवळून अनुभवले आहे..ज्यात त्यांनी एकदा 'झोर्बा द ग्रीक' चित्रपटाचे (पटकथा, तंत्र व अभिनय अशा) बारकाव्यांनिशी रसभरीत विश्लेषण केले होते!..आणि ऐकणारे तो विलक्षण दृश्यानुभव घेत होते!!

- मनोज कुलकर्णी

Sunday, 30 December 2018

"..स्मृती ठेवुनी जाती.."

कवि-गीतकार मंगेश पाडगावकर!
मराठीतील अत्यंत लोकप्रिय कवि आणि गीतकार मंगेश पाडगावकर हे जग सोडून गेल्याला आता तीन वर्षें झाली! त्यांच्या आठवणीत शिर्षक ओळ मनात रुंजी घालते!
मंगेश पाडगावकरांची काव्यसंपदा त्यांच्याकडून ऐकणे हा अनोखा अनुभव असे!

'आनंदऋतू', 'गझल' ते 'जिप्सी', 'बोलगाणी' 
असे ४० च्या आसपास काव्यसंग्रह आणि.. 
मराठी चित्रपटांसाठी मंगेश पाडगावकरांनी 
गीते लिहिली.

पाडगावकरांची काव्यसंपदा पाहता ते नेहमी काळाबरोबर राहिलेले आणि त्यानुसार कायम नाविन्यपूर्ण लिहिणारे असे कालातीत कवि वाटतात! तसेच सर्व (युवासह) पिढींना भावणारे त्यांचे काव्य नवा बहर घेऊन आल्याचे जाणवते! 

म्हणूनच "लाजून हासणे.." लिहिणारे पाडगावकर कालांतराने लिहून गेले "प्रेम म्हणजे प्रेम असतं, तुमचं आणि आमचं अगदी सेम असतं.." यात 'मराठीतून "इश्श" म्हणून प्रेम करता येतं आणि उर्दूमधून "इश्क" म्हणूनही प्रेम करता येतं' अशी भाषातीत प्रेमाची अनुभूती ते देतात! अर्थात "शब्दावाचून कळले सारे शब्दांच्या पलीकडले.." हेही त्यांनी लिहिलेय!
कवि मंगेश पाडगावकर..तत्कालिन राष्ट्रपती श्री. प्रणब मुखर्जीं कडून 'पद्मभूषण' पुरस्कार स्वीकारताना!


"शब्द शब्द जपून ठेव.." अशी काव्यरचना करणाऱ्या मंगेश पाडगावकरांना.. 'साहित्य अकादमी' पुरस्कारा बरोबरच 'महाराष्ट्र भूषण' व 'पद्मभूषण' पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले होते. 'विश्व मराठी साहित्य संमेलना'चे अध्यक्षपदही त्यांनी भूषविले!

"शुक्र तारा मंद वारा.." हे अरुण दातेंनी गायलेलं आणि "माझे जीवन गाणे.." हे पं. जितेंद्र अभिषेकींनी गायलेलं अशी पाडगावकरांची गीते मनात रुंजी घालतात!

मात्र ते "या जन्मावर..या जगण्यावर शतदा प्रेम करावे." असे सांगून आपल्यातून निघून गेलेत!
त्यांना ही विनम्र भावांजली!!

- मनोज कुलकर्णी

Wednesday, 26 December 2018

मग्रूर कलाकाराची पाठराखण असामान्य दिग्दर्शक 'समजणाऱ्या' शिष्ठाने पुण्यातल्या आशियाई चित्रपट महोत्सवात परवा केली!


पण धर्मनिरपेक्ष मानवतेवर बोलण्यासाठी आधी माणूसपण असावे लागते!

Thursday, 20 December 2018

प्रथितयश चित्रपटकर्ते भालकर काळाच्या पडद्याआड!

मराठी चित्रपटकर्ते यशवंत भालकर!
विविधरंगी मराठी चित्रपटकर्ते यशवंत भालकर यांचे काल अकाली निधन झाले!

कोल्हापूर मध्ये 'चित्रतपस्वी' भालजी पेंढारकर यांच्या 'तांबडी माती' सारख्या चित्रपटांतून सुरुवातीस बालकलाकार म्हणून..आणि नंतर बाबांच्याच 'जयप्रभा स्टुडिओ'त श्रमिक कामे करीत यशवंत भालकर सहाय्यक दिग्दर्शकापर्यंत पोहोचले होते!
यशवंत भालकर दिग्दर्शित 'पैज लग्नाची' (१९९७) मध्ये अविनाश नारकर आणि वर्षा उसगांवकर!

१९९७ मध्ये भालकर यांनी स्वतंत्रपणे 'पैज लग्नाची' हा मराठी चित्रपट दिग्दर्शित केला. काही अंशी हिंदी (संजीवकुमार-मुमताज़ अभिनीत) 'खिलौना' धर्तीच्या या चित्रपटात अविनाश नारकर व वर्षा उसगांवकर यांनी अप्रतिम भूमिका साकारल्या होत्या. यास 'सर्वोत्कृष्ट चित्रपटा'सह १४ राज्य पुरस्कार मिळाले. त्या सोहळ्यास मी उपस्थित होतो!
यशवंत भालकर यांच्या 'सत्ताधीश' (२०००) मध्ये कुलदीप पवार व ऐश्वर्या नारकर!

यानंतर १९९९ मध्ये भालकरांच्या 'घे भरारी' चित्रपटाने 'व्ही. शांताराम पुरस्कार' मिळवला. यानंतरचा  'सत्ताधीश' (२०००) हा त्यांचा 
चित्रपट म्हणजे एक राजकीय थरार होता! 

मग 'राजमाता जिजाऊ' ते 'लेक लाडकी' असे सुमारे १३ मराठी चित्रपट भालकरांनी २०१३ 
पर्यंत दिग्दर्शित केले. त्याचबरोबर 'पडद्या मागचा सिनेमा' सारखी पुस्तकेही लिहिली!

तसेच सलग दोन वर्षें यशवंत भालकर हे.. 'अखिल भारतीय मराठी चित्रपट महामंडळा'चे अध्यक्ष होते!

त्यांस अभिवादन!!

- मनोज कुलकर्णी 
  ['चित्रसृष्टी']

Friday, 14 December 2018

'गदिमा' नावाशी ऋणानुबंध!

चित्रपट पत्रकारितेबरोबरच पूर्वी मी एक कॉर्पोरेट मॅगझिनही संपादित करीत होतो. त्यास माझ्या दशकभराच्या कारकिर्दीत जे पुरस्कार मिळाले..त्यांतला प्रतिष्ठेचा म्हणजे 'गदिमा पुरस्कार'! वीस वर्षांपूर्वी तत्कालिन मराठी संमेलनाध्यक्ष प्रसिद्ध कादंबरीकार ना. स. इनामदार यांच्या हस्ते ह्या पुरस्काराने मला सन्मानित करण्यात आले!

- मनोज कुलकर्णी

गदिमांस वंदन!

श्रेष्ठ लेखक-कवी-गीतकार-अभिनेते व पटकथाकार..'पद्मश्री' प्राप्त ग. दि. माडगुळकर!
श्रेष्ठ लेखक, कवी, गीतकार, अभिनेते व पटकथाकार..'पद्मश्री' प्राप्त ग. दि. माडगुळकर यांची आज पुण्यतिथी! 
त्यांना हे जग सोडून आता ४० वर्षं होऊन गेली!
तरुण तडफदार लेखक ग. दि. माडगुळकर!

मराठी चित्रपटांच्या (विशेषतः दिग्दर्शक राजा परांजपे, संगीतकार सुधीर फडके व गदिमा ह्या प्रसिद्ध त्रिकुटाच्या) सुवर्ण काळात सुमारे १५७ चित्रपटांसाठी त्यांनी लेखन केले आणि विविध असंख्य अर्थपूर्ण गीतेही लिहिली..त्याचबरोबर २३ हिंदी चित्रपटांसाठीही त्यांनी लिहिले!

"दैव जाणिले कुणी.." व "पराधीन आहे जगती पुत्र मानवाचा.." सारखी सर्वकालीन भावार्थ असणारी आणि "अजब तुझे सरकार.." सारखी समकालीन संदर्भ असणारी त्यांची गीते अविस्मरणीय!

त्यांच्या स्मृतीस विनम्र अभिवादन!!

- मनोज कुलकर्णी




मराठी चित्रपटांच्या सुवर्ण काळातील त्रिकुट! (दिग्दर्शक राजा परांजपे, 
संगीतकार सुधीर फडके व 
लेखक ग. दि. माडगुळकर)

Sunday, 9 December 2018

पूर्वीचा 'नटसम्राट' पुन्हा होईल?

निराशाजनक 'नटसम्राट' चित्रपट!

तात्यासाहेब शिरवाडकरांची अभिजात नाट्यकृती 'नटसम्राट' २०१६ मध्ये रुपेरी पडद्यावर आली होती..महेश मांजरेकर दिग्दर्शित व नाना पाटेकर अभिनीत!..
तो शिवराळ नटसम्राट पाहून घोर निराशा झाली होती!

माझ्या स्मृतीपटलावर कोरले गेलेय ते फार वर्षांपूर्वी पाहिलेले 'नटसम्राट' नाटक..ज्यात शिर्षक भूमिका गणपतराव बेलवलकर साकारली होती दिग्गज कलावंत दत्ता भट यांनी आणि पत्नी कावेरीची भूमिका साकारली होती वात्सल्यमूर्ती शांता जोग यांनी. "माझं जरा ऐकायचं.." अशा त्यांच्या करुण आर्जवेला "सरकार.." म्हणून आर्त साद देणारे ते नटसम्राट...काळीज पिळवटून टाकणारे होते!

आशा आहे कुणी हृदय 'नटसम्राट' पडद्यावर साकारेल!!

- मनोज कुलकर्णी

Saturday, 8 December 2018

स्त्री-मुलींबद्दल वाह्यात बरळलेल्या सत्ताधारी प्रवक्त्यास एका मराठी वृत्त वाहिनीवर चर्चेत सहभागी झालेले पाहून खेद वाटला!

'मराठी बिग बॉस' विनर (गुर्मीत राहिल्याने)..

'हिंदी बिग बॉस' मधून बाहेर!

Friday, 7 December 2018

संगीत रंगभूमीवरील अध्वर्यू..जयराम शिलेदार!

संगीत रंगभूमीचे श्रेष्ठ कलावंत जयराम शिलेदार!

संगीत रंगभूमीस समर्पित श्रेष्ठ कलावंत जयराम शिलेदार यांची आज 
१०२ वी जयंती!

संगीत रंगभूमीवर सूर्यास्त झालेला नव्हता अशा त्या (साधारण तीस वर्षांपूर्वीच्या) काळात त्या संगीताभिनयी किरणांची अनुभूती मला आली!

विशीच्या आतच चित्रपट पत्रकारितेत लिहिता झालेल्या मला अचानक शिलेदार मंडळींच्या (गोनीदां लिखित) 'संगीत मंदोदरी' नाटकास समीक्षेसाठी जावे लागले नि साक्षात जयराम शिलेदारांशी संवादाचा सुवर्णयोग आला!

'लोकशाहीर रामजोशी' (१९४७) चित्रपटात जयराम शिलेदार!





चहा पिता पिता (त्यांच्या पारिवारिक) "नाना" म्हणून त्यांच्याशी संवाद कसा साधता आला याचे मलाच आश्चर्य वाटले..इतका मार्दवयुक्त जिव्हाळा! नंतर त्यांच्या कुटुंबियांचे संगीत रंगभूमीवरील काम पाहता आले..विशेषतः त्यांच्या कन्या कीर्ती शिलेदार यांचा बहारदार संगीताभिनय!!

'स्वयंवर', 'शाकुंतल', 'सौभद्र', 'मानापमान' व 'संशयकल्लोळ' सारख्या संगीत नाटकांबरोबरच जयराम शिलेदार यांनी 'लोकशाहीर रामजोशी' (१९४७) व 'जीवाचा सखा' (१९४८) सारख्या चित्रपटांतूनही सुरेख भूमिका साकारल्या! 


'रामजोशी' तील "सुंदरा मनामध्ये भरली.." ही त्यांनी झोकात पेश केलेली लावणी अजूनही कानात रुंजी घालतेय!

शिलेदार नानांस विनम्र अभिवादन!!


- मनोज कुलकर्णी

Saturday, 24 November 2018

गर्दिश में तारें रहेंगे सदा..! 

- मनोज कुलकर्णी


'आर.के.स्टुडिओ' कपूर परिवार विकणार असल्याची बातमी या वेळी धक्का देऊन गेली!..मागच्या वर्षीच तिथे आगीची दुर्घटना घडली होती..आणि त्यांच्या अभिजात चित्रपटांच्या वस्तु स्वरुपात असणाऱ्या गोष्टी त्यांत नष्ट झाल्या असतील याने हळहळ वाटली! त्याचबरोबर 'आर.के.' च्या संगीतप्रधान प्रणयपटांची दृश्ये स्मृतिपटलावर तरळली!

आपल्या चित्रकृतींचे वैशिष्ट्य राज कपूर ने 'आर.के. फिल्म्स' च्या प्रतिका मध्ये खूबीने दर्शविले होते..जे त्याच्या पहिल्या हिट 'बरसात' चित्रपटातील दृश्यावरून घेतले होते..ज्यात राज कपूर च्या एका हातात झुलणारी नर्गिस आणि दुसऱ्या हातात व्हायोलिन होते..म्हणजे प्रणय आणि संगीत ही 'आर.के.' च्या चित्रपटाची ओळख! 'आर.के. स्टुडिओ' च्या प्रवेशद्वाराजवळ हे कायम दीमाखत उभे राहिले!

राज कपूरची पडद्यावरील 'आग' (१९४८) अखेर स्टुडिओपर्यंत आली!
देश स्वतंत्र झाल्यानंतर..१९४८ मध्ये राज कपूर ने मुंबईत चेंबूर येथे 'आर.के. स्टुडिओ 'ची स्थापना केली आणि पहिला चित्रपट केला.. 'आग'! (अजब योगायोग म्हणजे सुमारे सात दशकांनंतर स्टुडिओ सिस्टिम चा अस्त झाल्यावर त्यास प्रत्यक्षात ती लागणें!)
तर ती पहिली 'आग' लगेच विझली..म्हणजेच 'आर.के.' चा तो पहिला चित्रपट चालला नाही! यांत कामिनी कौशल आणि नर्गिस बरोबर राज कपूर ने रंगभूमीशी समर्पित भूमिका वठवली होती!
'आर.के. फिल्म्स' चे प्रतिक झालेले 'बरसात' (१९४९) चे राज कपूर च्या 
एका हातात झुलणारी नर्गिस आणि दुसऱ्या हातात व्हायोलिन हे दृश्य!

१९४९ मध्ये 'आर.के.' ने संगीत नि प्रेम यांवर आपला 'बरसात' हा यशस्वी चित्रपट निर्माण केला..याची कथा लिहिली होती..(प्रसिद्ध चित्रपटकर्ते) रामानंद सागर यांनी! इथूनच 'आर.के.' ला संगीत साथी मिळाले.. गीतकार शैलेन्द्र, हसरत जयपुरी आणि संगीतकार शंकर-जयकिशन..अन त्याचा आवाज मुकेश! त्याचबरोबर यातील "मुझे किसीसे प्यार हो गया.." सारखी गाणी गाणारी लता मंगेशकर!


चेंबूर येथे अंदाजे दोन एकर जागेत 'आर.के. स्टुडिओ'ची उभारणी झाली होती आणि १९५० मध्ये तेथील मुख्य इमारतीचे बांधकाम झाले..या मागेच राज कपूरची कॉटेज होती आणि तिथे तो चित्रपट निर्मिती संदर्भात बैठका घेत असे! (नर्गिस ची ड्रेसिंग रूम ही तिथेच होती!) तसेच या परिसरात विविध समारंभ आयोजिले जाऊ लागले..जसा स्टुडिओचा गणेशोत्सव आणि 'आर.के' च्या प्रसिद्ध होळीचे रंगही इथेच खेळले जाऊ लागले!

खरं तर 'भारतीय सिनेमा चा चार्ली चॅप्लिन' ही ओळख होती अभिनेता राज कपूर ची पडद्यावर..जी त्याने आपल्या 'आवारा' (१९५१) चित्रपटात 'चार्ली ट्रॅम्प' वर चालत राखली! तर त्याचा आवाज बनलेल्या मुकेश ने गायलेले याचे शिर्षक गीत रशियापर्यंत निनादत राहिले आणि राज कपूर तिथे फेमस झाला! यातही नर्गिस ही राज कपूर ची नायिका होती..बिघडलेल्या आवारास प्रेमाने सुधारणारी तिची सुंदर भूमिका यात होती! यातले स्वप्नदृश्य भारतीय चित्रपट इतिहासात प्रसिद्ध आहे..यात नर्गिस (प्रेम) अप्सरा रुपात स्वर्गातून खाली येते आणि राज कपूर तिच्या पायाशी आक्रोश करतो "ये नहीं हैं, ये नहीं हैं जिंदगी..मुझको चाहीए बहार.."
'आवारा' (१९५१) चित्रपटातील  स्वप्नदृश्यात राज कपूर व नर्गिस!

राज कपूर आणि नर्गिस असे सुमारे १५ चित्रपटांतून एकत्र नायक-नायिका म्हणून आले. याचे कारण दर्शकांना भावलेला त्यांच्यातील उत्कट भावाविष्कार! एकत्र काम करण्याबरोबरच राज कपूरने नर्गिस बरोबर जगभर फिरून आपल्या 'आर.के. स्टुडिओ' च्या चित्रपटांचा प्रसार केला. यांमध्ये साम्यवादाच्या पार्श्वभूमीवरील गरीब नायकाच्या प्रतिमेने त्याचे चित्रपट सोविएत/राशियात अधिक लोकप्रिय झाले!..नर्गिस ने मात्र 'श्री ४२०' व 'जागते रहो' नंतर 'आर.के. फिल्म्स' मध्ये काम केले नाही!

'श्री ४२०' मध्ये 'चार्ली स्टाईल' राज कपूर!
दरम्यान 'इटालियन नव-वास्तववाद' ने प्रेरित होऊन 'आर.के.' चे दोन चित्रपट बनले; पण त्यांचे दिग्दर्शन दुसऱ्यांनी केले..ज्यामध्ये (डी सिकां च्या चित्रपटांतून स्फूर्ती घेऊन निर्माण केलेले) 'बूट पॉलिश' (१९५४) प्रकाश अरोरा ने आणि 'जागते रहो' (१९५६) शंभु मित्रा ने दिग्दर्शित केले! यांचे वास्तववादी चित्रीकरण करणाऱ्या राधु कर्माकरने 'आर.के.' च्या शेवटच्या चित्रपटापर्यंत त्यांची सिनेमॅटोग्राफी केली. यांत विशेषत्वाने नमूद करायचे म्हणजे 'आर.के.' निर्मित 'जिस देश में गंगा बहती हैं' (१९६०) चे दिग्दर्शन कर्माकरने केले! आणि यात राज कपूर बरोबर नर्गिस च्या जागी दाक्षिणात्य अभिनेत्री पद्मिनी आली!
'जिस देश में गंगा बहती हैं' (१९६०) त राज कपूर!

१९६४ मध्ये 'आर.के.' ने पहिला रंगीत चित्रपट केला 'संगम'..जो मेहबूब खान यांच्या अभिजात 'अंदाज़' (१९४९) चा (प्रेमी त्रिकोण) प्लॉट घेऊन आला..आणि 'मेहबूब स्टुडिओ' बरोबरच त्याने हा निर्माण केला होता! यात वैजयंतीमाला आणि राजेंद्र कुमार बरोबर राज कपूर ने मूळ भूमिकाच परत केली होती! याचे चित्रीकरण त्याने विदेशातही केले. इथूनच स्वित्झर्लंड सारख्या फॉरेन लोकेशन वर हिंदी चित्रपटांच्या गाण्यांचे चित्रीकरण करणे सुरु झाले!
'संगम' (१९६४) मध्ये राज कपूर, वैजयंतीमाला आणि राजेंद्र कुमार!

यानंतर नायक म्हणून राज कपूर चा 'मेरा नाम जोकर' (१९७०) अपयशी ठरला! सर्कसमधील जोकरच्या रूपकातून त्याने हास्य कलाकाराची कैफियत मांडण्याचा प्रयत्न केला. के.ए. अब्बास यांनी याचे पटकथा लेखन केले होते. यांत त्याच्या बरोबर पद्मिनी, सिम्मी गरेवाल आणि सुंदर सोवियत/रशियन कलाकार क्सेनिया रॅबिनकिना होती! या चित्रपटाच्या लांबीमुळे त्यावेळी दोन मध्यान्तरे ठेवण्यात आली होती.

'कल आज और कल' (१९७१) मध्ये पृथ्वीराज कपूर, राज कपूर व रणधीर कपूर!
मग तिन पिढ्यांतील संघर्ष दर्शवणाऱ्या 'कल आज और कल' (१९७१) मध्ये पिता पृथ्वीराज कपूर आणि नायक बनलेला पुत्र रणधीर कपूर यांबरोबर प्रौढ़ भूमिकेत राज कपूर पडद्यावर आला! याचे दिग्दर्शनही रणधीरने केले होते आणि यात त्याच्या बरोबर त्याची पत्नी बबीता होती! यापूर्वी 'आवारा' मध्ये पृथ्वीराज कपूर यांनी राज च्या पित्याची भूमिका केली होती. तसे नंतर ते 'आर. के.' च्या प्रत्येक चित्रपटात (श्रेयनामावली आधी) सुरुवातीला पूजा करताना दिसले!


'बॉबी' (१९७३) मध्ये ऋषि कपूर आणि षोडश सुंदर डिंपल कपाडिया!
१९७३ मध्ये राज कपूर ने आपला दुसरा मुलगा ऋषि कपूर आणि षोडश सुंदर डिंपल कपाडिया ला घेऊन 'बॉबी' हे युवा प्रेमाचे उत्कट चित्र सादर केले आणि हा चित्रपट सुपरहिट झाला! इथे लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल संगीतकार म्हणून 'आर.के. फिल्म्स' मध्ये आले आणि शैलेन्द्र सिंग सारख्या नवख्याने गायलेली आनंद बक्षी ची "मै शायर तो नहीं, मगर ए हसीं..जबसे देखा मैंने तुझको.." अशी यातील रूमानी गाणी हिट झाली!

'बॉबी' चे काही चित्रीकरण पुण्यात आणि लोणी येथे झाले. तसे राज कपूर च्या बहुतेक चित्रपटांचे काही चित्रीकरण या भागांत झालेय!
'सत्यम शिवम् सुंदरम' (१९७८) मध्ये शशी कपूर आणि झीनत अमान!

यानंतर 'आर.के' ने काही संवेदनशील नि सामाजिक विषयांवर चित्रपट बनवले.. ज्यांचे लेखन जैनेन्द्र जैन ने केले होते. यांत 'सत्यम शिवम् सुंदरम' (१९७८) हा शारीरिक सुंदरतेच्या पलीकडे जाऊन कलेची सुंदरता पारखणारा होता आणि यात राज बंधु शशी कपूर बरोबर झीनत अमान ने आव्हानात्मक भूमिका उत्तम साकारली होती!

तर 'आर.के.' चा पुढचा 'प्रेमरोग' (१९८२) हा विधवेशी प्रेम नि विवाह असा नाजुक धागा घेऊन आला होता  आणि यात ऋषि कपूर बरोबर पद्मिनी कोल्हापुरे ने ती विधवा कुमारिका समजुन-उमजुन संयतपणे साकारली होती! या चित्रपटांचे चित्रीकरणही लोणी तील राजबागेत झाले होते!
'राम तेरी गंगा मैली' (१९८५) मध्ये राजीव कपूर आणि मंदाकिनी!

मग आपल्या तिसऱ्या मुलास राजीव कपूर ला नायक बनविणारा 'राम तेरी गंगा मैली' (१९८५) हा शेवटचा चित्रपट राज कपूर ने निर्माण केला..इथे ही गंगा रूपक म्हणून वापरण्यात आली होती आणि त्याद्वारे समाजातील निराधार 
(कुमारी माता) स्त्रीचे 
शोषण दाखविण्यात आले! यात मंदाकिनी (मूळ यास्मिन) ने ती व्यक्तिरेखा संवेदनशीलपणे साकारली! 
या यशस्वी चित्रपटातील रविंद्र जैन यांची अर्थपूर्ण गाणी गाजली!

'आर. के.' च्या चित्रपटांस अनेक पुरस्कार मिळाले..यांत ३ राष्ट्रीय सन्मान आणि ११ फ़िल्मफ़ेअर अवॉर्ड्स यांचा समावेश होतो. त्याचबरोबर 'कान्स' सारख्या चित्रपट महोत्सवांतून गौरविले गेले..तर 'जागते रहो' चित्रपटास प्रतिष्ठेच्या 'कार्लोवी वेरी आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवा'त 'क्रिस्टल ग्लोब' अवॉर्ड मिळाले! याच बरोबर भारत सरकारने राज कपूरला १९७१ मध्ये 'पद्मभूषण' आणि १९८७ मध्ये 'दादासाहेब फाळके पुरस्कारा'ने गौरविले!
'हीना' (१९९१) मध्ये ऋषि कपूर आणि (पाकिस्तानी) सुंदर झेबा बख़्तियार!

मला आठवतंय 'आर. के. स्टुडिओ' मध्ये माझे १९८९-९० दरम्यान जाणे..त्या सुमारास तिथे बाहेरील चित्रपटांचेही चित्रीकरण होऊ लागले होते..एकदा तिथे स्पेशल इफेक्टस साठी ख्याती असलेले बाबुभाई मिस्त्री दिग्दर्शित 'हातिमताई और सात सवाल' (१९९०) या पोषाखी-जादुई चित्रपटाचे चित्रीकरण चालू होते..जितेंद्र, संगीता बिजलानी आणि सतीश शाह यांच्या प्रमुख भूमिका त्यात होत्या..ते पाहून त्यांच्याशी बोलल्यावर मी स्टुडिओ मध्ये फेरफटका मारला..तेंव्हा 'आर. के. फिल्म्स' च्या अनेक स्मृति वस्तुरूपांत ठिकठिकाणी आढळल्या..यांत 'आर. के.' च्या सर्व चित्रपटांची पोस्टर्स मुख्य इमारतीत सर्वत्र लावलेली, 'आवारा' चे स्वप्नदृश्य चित्रित झालेले सेट्स, राज-नर्गिस च्या 'श्री ४२०' मधील प्रसिद्ध "प्यार हुआ इकरार हुआ हैं.." गाण्यात वापरलेली मोठी काळी छत्री आणि 'बॉबी' ची मोटरसायकल पण होती!
'आ अब लौट चले' (१९९९) मध्ये अक्षय खन्ना व ऐश्वर्या राय!

राज कपूर च्या निधनानंतर त्यांच्या महत्वाकांक्षी 'हीना' (१९९१) चित्रपटाचे दिग्दर्शन त्यांचा मोठा मुलगा रणधीर कपूर ने केले. के.ए. अब्बास यांनी लिहिलेली ही भारत-पाकिस्तान च्या पार्श्वभूमीवरील तरल प्रेम कहाणी होती. यांत दुसरा मुलगा ऋषि कपूर नायक होता; तर पाकिस्तानी अभिनेत्री झेबा बख़्तियार ने शिर्षक भूमिका लाजवाब साकारली! 

नंतर तिसरा मुलगा राजीव कपूर ने 'प्रेम ग्रंथ' (१९९६) दिग्दर्शित केला..ज्यात ऋषि कपूर आणि माधुरी दीक्षित यांच्या भूमिका होत्या. त्यानंतर नव्या पिढीचा नायक अक्षय खन्नास ऐश्वर्या राय बरोबर पेश करीत ऋषि कपूर ने दिग्दर्शनात पाउल टाकले ते 'आ अब लौट चले' (१९९९) द्वारे! पण हे दोन्ही चित्रपट फारशी चमक दाखवू शकले नाहीत!
कपूर नवी पीढ़ी..करीना कपूर, रणबीर कपूर आणि करिश्मा कपूर!

अशी या 'शोमन आर. के.' ची मुले 'आर. के. स्टुडिओ' ची जबाबदारी पार पाडत असताना..गेल्या वर्षी आगीचा हादसा झाला..आणि त्यांतून सावरून ते चित्रपट निर्मितीची परंपरा चालू ठेवतील असे वाटत असतानाच..'आर.के.स्टुडिओ' ते विकणार असल्याची धक्कादायक बातमी येऊन गेली!
'मेरा नाम जोकर' (१९७०) मध्ये राज कपूर!

अजूनही आशा ठेवूया की 'आर.के.' च्या नव्या पिढीचे (रणबीर कपूर सारखे) यांतून काही चांगला मार्ग काढतील!..नाहीतर अस्तास जाताना स्टुडिओ म्हणेल..

"कल खेल में हम हो न हो..गर्दिश में तारें रहेंगे सदा.."
 भुलेंगे तुम भूलेंगे वो..पर हम तुम्हारे रहेंगे सदा...!"

- मनोज कुलकर्णी
   ['चित्रसृष्टी']