"आई म्हणजे (वात्सल्याने डबडबलले) गाईचे डोळे आणि (सतत धडधडणारे) सशाचे काळीज!" 
असे साने गुरुजींनी म्हंटल्याचे वाचले होते! 

मातृदिनी सर्व मातांस शुभेच्छा!! 

- मनोज कुलकर्णी

आज महाराष्ट्र राज्याचा ६० वा वर्धापनदिन!
या हीरक महोत्सवी क्षणी शुभेच्छा!!

- मनोज कुलकर्णी

आठवण गबालेंच्या 'देवबाप्पा' चित्रपटाची!

"नाच रे मोरा.." हे बालगीत 'देवबाप्पा' (१९५३) चित्रपटात करताना मेधा गुप्ते व बालमैत्रिणी!

"देवबाप्पा, कोरोना लवकर जाऊदे..मला बाहेर खेळायला जायचंय!" असं म्हणणारी दूरदर्शन वरील चिमुकली पाहताच मला राम गबाले यांच्या 'देवबाप्पा' (१९५३) या चित्रपटात देवाला पत्र लिहिणारी लहानगी आठवली!

'देवबाप्पा' (१९५३) चित्रपटात विवेक व चित्रा यांमध्ये मेधा गुप्ते!

प्रख्यात लेखक पु.ल. देशपांडे व ग.दि. माडगुळकर

कुणाचे निधन झाले तर लहान मुलांना जसे सांगतात की 'देवाघरी गेले'.. तसेच यातील विधवा आई आपल्या लहान मुलीला सांगते.. तेंव्हा ती तिथल्या पत्त्यावर वडिलांना पत्र लिहिते!..प्रेम माणिक यांनी ही कथा लिहिली आणि पटकथा-संवाद लिहिले ते पु. ल. देशपांडे यांनी!

'देवबाप्पा' (१९५३) चित्रपटाचे..

संवेदनशील दिग्दर्शक राम गबाले!

या चित्रपटातील.. 
ग. दि. माडगुळकर यांचे पु. लं. देशपांडे यांनीच संगीत दिलेले व आशा भोसले यांनी गायलेले बालगीत.. "नाच रे मोरा s.. आंब्याच्या वनात.." हे अजरामर झाले! अन यावर मोराचा पिसारा लेवून नाच करणारी ती चिमुकली सुद्धा..मेधा गुप्तेनी ती भूमिका फारच छान केली होती. तर चित्रा, विवेक आणि इंदिरा चिटणीस हे कलाकार तिच्या बरोबर यात होते.

माझ्या 'चित्रसृष्टी' विशेषांकाच्या प्रकाशन समारंभास राम गबाले जी अध्यक्ष होते. त्यानंतर त्यांच्याशी चांगला 'जिव्हाळा' वृद्धिंगत झाला. मग ते 'देवबाप्पा' चित्रीकरणावेळच्या लहान मेधा गुप्तेच्या गमती-जमती सांगायचे!

आज या काळात सुद्धा ही भाबडी कल्पना अस्तित्वात आहे ही आपल्या निरागस संस्कृतीचं लक्षण असावं!

- मनोज कुलकर्णी

'मनोरंजन' चे अण्णा कुलकर्णी..मराठी नाट्यसृष्टीचा आधारवड!

'मनोरंजन' पुणे या संस्थेचे संस्थापक आणि मराठी नाट्य व्यवसायाचे एका अर्थी तारणहार मनोहर कुलकर्णी यांचे वृद्धापकाळाने ९२ व्या वर्षी काल निधन झाले!

माझे स्नेही व आता त्या संस्थेची धुरा सांभाळणारे मोहन कुलकर्णी यांचे ते वडील! "अण्णा" म्हणून ते नाट्यव्यवसाया - तील त्यांच्या वर्तुळात संबोधले जायचे! नाट्यसृष्टीचा ते चालता-बोलता इतिहास तर होतेच; पण त्याचबरोबर त्यांच्या उमेदीच्या काळात त्यांनी 'भावबंधन', 'अश्रूंची झाली फुले' यांसारख्या काही नाटकांतून भूमिकाही रंगवल्या होत्या. तर 'सूर्य पाहिलेला माणूस' या त्यांनी निर्मित केलेल्या नाट्यकृतीस पुरस्कार मिळाले! 

तसा त्यांच्याशी माझा परिचय जुना होता. 'मनोरंजन' संस्थेचे कार्यालय जेंव्हा पुण्यात 'विजय टॉकीज' च्या तळाशी होते तेंव्हापासून! त्यावेळी माझ्या लेखनासाठी मराठी चित्रपट कलाकारांचे रंगभूमीवरील कामाचे काही फोटोज घेण्यासाठी मी त्यांच्याकडे जात असे. तेव्हा चांगल्या सहकार्याबरोबरच पूरक माहितीही ते देत असत..अगदी पडद्यामागीलही!

पुढे नाटकाबरोबर चित्रपट प्रसिद्धी व्यवसायातही 'मनोरंजन' ने प्रवेश केला. याचे निमित्त झाले भावे-सुकथनकरचा 'दोघी' हा (रेणुका दफ्तरदार व सोनाली कुलकर्णी यांच्या भूमिका असलेला) चित्रपट! १९९६ मध्ये दिल्ली ला झालेल्या आपल्या 'आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव' (इफ्फी) तील 'इंडियन पॅनोरमा'त तो चित्रपट मी पाहिला होता. पण असे चित्रपट थिएटर मध्ये येणे अवघड असते. त्यावेळी मोहन कुलकर्णींना याबाबत मी सुचवले..आणि पुढे ('एनएफडीसी' द्वारे) तो पुण्यात प्रदर्शित होण्यासाठी त्याची प्रसिद्धी त्यांनी सांभाळली! नंतर आमचा स्नेह वृद्धिंगत होत गेला. दरम्यान 'मनोरंजन' च्या रौप्यमहोत्सवी सोहळ्यासही मी उपस्थित होतो!

पुढे २००२ ला माझा 'चित्रसृष्टी' विशेषांक सुरु झाला..त्यास पुरस्कार मिळाले. त्याचे ते कौतुक करीत! दरम्यान त्यांच्या 'मनोरंजन' चे कार्यालय वर 'विजय टॉकीज' पाशीच आले. त्यानंतर मग तिथे जाणे होई आणि..नव्या मराठी चित्रपट व्यवसायाबद्दल मोहन कुलकर्णींशी चर्चाही! त्यावेळी आत बसलेल्या अण्णांना नमस्कार केल्याशिवाय मी परतलो नाही!

'नाट्य परिषदे'च्या पुणे शाखेचे अण्णा अध्यक्ष होते. तर 'पुणे महानगरपालिके' तर्फे 'बालगंधर्व पुरस्कार' देऊन त्यांचा सत्कार करण्यात आला होता!

त्यांस श्रद्धांजली!!

- मनोज कुलकर्णी

"सप्तपदी हे रोज चालते.." हे पी. सावळाराम, वसंत प्रभू व लता मंगेशकर या त्रयीचे गाणे आता एकदम आठवले!

'महात्मा फुले' चित्रपट मुहूर्ताची दुर्मिळ छायाचित्रे!!

थोर भारतीय समाजसुधारक आणि विचारवंत महात्मा ज्योतिराव फुले यांची आज जयंती!

१९५४ साली साहित्यिक-चित्रकर्ते प्र. के. अत्रे यांनी त्यांच्या जीवनावर 'महात्मा फुले' हा मराठी चित्रपट निर्मिला होता.. आणि बाबुराव पेंढारकर यांनी त्यात ही शिर्षक भूमिका साकारली होती! याच्या मुहूर्त सोहळ्यास 'भारतरत्न' घटनाकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सपत्निक आले होते!
त्याची ही छायाचित्रे:-

कर्मवीर भाऊराव पाटील, बाबासाहेब आंबेडकर, माई आंबेडकर, बाबुराव पेंढारकर व आचार्य अत्रे!

बाबुराव पेंढारकर व अन्य कलाकारांवर 'महात्मा फुले' ह्या मराठी चित्रपटाचे चित्रित झालेले दृश्य!

यास 'सर्वोत्कृष्ट मराठी चित्रपटा' चा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला होता!

सर्वांस आदरांजली!!!

- मनोज कुलकर्णी

आजच्या 'जागतिक आरोग्य दिनी' या कठीण काळात कोरोना पासून सर्वांना वाचविण्याच्या कार्यात समर्पित सर्व डॉक्टर्स, नर्सेस व संबंधित यांच्या प्रति कृतज्ञता वक्त करून..त्यांना शुभेच्छा! 

- मनोज कुलकर्णी

ज्ञानदीप (?) उजळूदे..!!!

'प्रभात' च्या 'शेजारी' (१९४१) या कृष्ण/धवल चित्रपटातील "लख लख चंदेरी तेजाची.." हे मशाल नृत्य!

आजच्या 'दिवे लावण्याच्या' दिवशी व्ही. शांताराम यांच्या दोन मराठी चित्रपटांतील ही - मशाल दृश्ये आठवली..


(डाव्या बाजूचे छायाचित्र) त्यांनी आपल्या 'राजकमल कलामंदिर' साठी दिग्दर्शित केलेल्या 'पिंजरा' (१९७२) या रंगीत चित्रपटातील संध्या चे "ज्वानीच्या आगीची मशाल हाती." नृत्य;

(उजव्या बाजूचे छायाचित्र) तत्पूर्वी त्यांनी 'प्रभात फिल्म क.' साठी दिग्दर्शित केलेल्या 'शेजारी' (१९४१) या कृष्ण/धवल चित्रपटातील "लख लख चंदेरी तेजाची.." हे मशाल नृत्य!


दोन्हीचे संदर्भ वेगळे..(वरचे चित्र) मूल्य ऱ्हास सूत्रासाठीच्या पटकथेसाठीचे; तर (खालचे चित्र) मूल्य उदात्तीकरण पटकथेसाठीचे!

आजचे ९-९ चे दिवे लावणे कुठे घेऊन जाणार? 


- मनोज कुलकर्णी

सहृदय नि भारदस्त कलाकार!

चरित्र अभिनेते..जयराम कुलकर्णी!

ज्येष्ठ अभिनेते जयराम कुलकर्णी यांचे निधन झाल्याचे दुःखद वृत्त कळले..आणि माझ्या चित्रपट पत्रकारितेच्या सुरुवातीच्या काळात झालेली त्यांची पहिली भेट आठवली!

ऐन विशितच माझे चित्रपट विषयक सदर एका वृत्तपत्रात सुरु झाले होते आणि पहिलेच परीक्षण लिहिले ते 'धूमधड़ाका' (१९८५) या तेंव्हाच्या मल्टीस्टारर मराठी चित्रपटाचे! अभिनेता महेश कोठारेचं ते पहिलंच दिग्दर्शन होतं. [श्रीधर यांच्या 'प्यार किये जा' (१९६६) या गाजलेल्या हिंदी चित्रपटावर तो आधारित होता.] त्यांत महेशच्या वडिलांची भूमिका जयराम कुलकर्णी यांनी केली होती. संस्कृतमध्ये संवाद साधणाऱ्या शिक्षकाची अशी आगळीवेगळी! मला आठवते तेंव्हा प्रीमियर नंतर पुण्यात डेक्कनवर 'पूनम' हॉटेलमध्ये त्यांच्यासह सर्व कलाकारांशी रंगलेली मैफल!

त्यानंतरही महेश कोठारेच्या चित्रपटांतून विशेष भूमिकांत ते दिसले. त्याचबरोबर सचिनच्या 'नवरी मिळे नवऱ्याला' (१९८४) अशा व किरण शांताराम निर्मित 'अशी ही बनवाबनवी' (१९८८) या गाजलेल्या चित्रपटांतही ते होते! जवळपास दीडएकशे चित्रपटांतुन त्यांनी विविधरंगी भूमिका केल्या. त्यांत पोलिस अधिकाऱ्याची भारदस्त भूमिका उल्लेखनीय!

नंतर चित्रपटांच्या कार्यक्रमांतून ते भेटले, कधी दूरध्वनिवरही बोलणे झाले! नवोदितांना ते करीत असलेले सहकार्य काही कार्यक्रमांतून पाहिले!

मराठी रंगभूमी, आकाशवाणी ते चित्रपट असा त्यांचा प्रदीर्घ अभिनय-कला प्रवास होता!

त्यांस भावपूर्ण श्रद्धांजली!!

- मनोज कुलकर्णी

आज 'ज्ञानपीठ' प्राप्त सुप्रसिद्ध मराठी साहित्यिक व नाटककार वि. वा. शिरवाडकर यांची जयंती!

हा दिवस 'जागतिक मराठी दिन' म्हणुन साजरा केला जातो.

याप्रसंगी कुसुमाग्रजांना अभिवादन !!

- मनोज कुलकर्णी

'छपाक' पडद्यावर..मुश्किलीने आला 
स्त्रियांवर हे हल्ले रोखू नाही शकला! 

 दुःखद घटना!..नराधमांचा निषेध!!

बुद्धिप्रामाण्यवादी नटश्रेष्ठ डॉ. लागू!

रंगभूमी आणि चित्रपट क्षेत्रांतील मनस्वी कलावंत डॉ. श्रीराम लागू यांचे अखेर परवा वयाच्या ९२ व्या वर्षी निधन झाले!

रंगभूमीवरचे 'नटसम्राट' डॉ. श्रीराम लागू!

अभिनय क्षेत्रात रमलेल्या लागूंना वैद्यकीय पार्श्वभूमी होती आणि ते उत्तम सर्जन होते. एका वार्तालापात प्रसिद्ध अभिनेते देव आनंद यांनी 'पुण्यातील एका चित्रीकरणप्रसंगी दुखापत झाली असता आपल्यावर.. डॉ. लागूंनी उपचार केले होते!' असे सांगितल्याचे मला स्मरते!

वैद्यकीय क्षेत्राकडे पाठ फिरवून १९६९ मध्ये कानेटकरांच्या नाटकाद्वारे डॉ. लागूंनी अभिनय क्षेत्रात स्वतःला जणू झोकून दिले! जवळ जवळ अर्धशतक सुमारे २० नाटकांतुन आणि २५० हुन अधिक चित्रपटांतुन त्यांनी भूमिका केल्या. मराठी, हिंदी, बंगाली, गुजराती व इंग्रजी अशा भाषेच्या सीमा ओलांडत त्यांनी आपली अभिनय प्रतिभा दर्शवली!

व्ही. शांताराम यांच्या 'पिंजरा' (१९७२) चित्रपटात निळु फुले, संध्या व डॉ. श्रीराम लागू!

रंगभूमीवर डॉ. लागूंनी तशा सर्वच भूमिका समरसून केल्या. त्यांत.. शिरवाडकरांचा 'नटसम्राट' आणि सॉक्रेटिस वरील 'सूर्य पाहिलेला माणूस' ह्या व्यक्तिरेखा त्यांच्या अभिनयातील उत्तुंगता सिद्ध करणाऱ्या ठरल्या!

१९७२ ला प्रदर्शित झालेल्या शांतारामबापूंच्या 'पिंजरा' ने डॉ. लागूंची चित्रपट कारकीर्द खऱ्या अर्थाने सुरु झाली... 
'दी ब्ल्यू एंजल' (१९३०) या पहिल्या गाजलेल्या जर्मन बोलपटावर बेतलेल्या 'पिंजरा' मधील नर्तकी संध्या बरोबर त्यांची नैतिक अधःपतन होणाऱ्या मास्तराची भूमिका तशी आव्हानात्मक होती!

'सामना' (१९७४) चित्रपटांत डॉ. श्रीराम लागू व निळु फुले!

त्यानंतर 'सामना' (१९७४) आणि 'सिंहासन' (१९७९) या डॉ. जब्बार पटेलांच्या राजकीय थरारपट समजल्या गेलेल्या चित्रपटांतील त्यांच्या भूमिका ह्या लक्षवेधी होत्या. 
एकीकडे ग्रामीण राजकारणाची लक्तरं - काढणारा बेरकी मास्तर; तर दुसरीकडे - मुत्सद्दी मंत्री अशा परस्पर विरोधी भूमिका त्यांनी अनुक्रमे यांतुन बेमालूमपणे वठवल्या!

दरम्यान 'घरौंदा' सारख्या चित्रपटांतुन हिंदी मधुनही डॉ. लागू भूमिका करू लागले होते. प्रख्यात जपानी चित्रकर्ते अकिरा कुरोसवा यांच्या 'हाय अँड लो' (१९६३) या चित्रपटावर आधारित राज सिप्पीच्या 'इन्कार' (१९७७).. 
या बॉलीवुड रिमेक मधील त्यांची भूमिका.. उल्लेखनीय होती. नंतर राजेश खन्नाचा 'थोडी सी बेवफ़ाई' (१९८०) आणि अमिताभ बच्चनचा 'लावारिस' (१९८९) अशा आघाडीच्या नायकांबरोबरच्या चित्रपटांतून त्यांनी काम केले!

'देवकी नंदन गोपाला' (१९७७) चित्रपटात गाडगेबाबांच्या भूमिकेत डॉ. श्रीराम लागू!

बॉलीवुड प्रमाणेच कोलकत्यात ख्यातनाम दिग्दर्शक मृणाल सेन यांच्या 'एक दिन... अचानक' (१९८९) मधील शबाना आझमी व अपर्णा सेन बरोबरील त्यांची भूमिका ही - उल्लेखनीय होती. तर रिचर्ड अटेनबरो यांच्या आंतरराष्ट्रीय 'गांधी' (१९८२) या 'ऑस्कर' प्राप्त चित्रपटात त्यांनी गोपालकृष्ण गोखले यांची - व्यक्तिरेखा साकारली होती!

'झाकोळ' (१९८०) या एकमेव चित्रपटाचे.. दिग्दर्शन लागूंनी केले. याद्वारे त्यांच्याबरोबर तनुजा यांनी हिंदीत काम केले; तर पुढे नावा - रूपास आलेल्या उर्मिला मातोंडकरने बाल - कलाकार म्हणून यातून पडद्यावर पदार्पण केले!

'देवकी नंदन गोपाला' (१९७७) या राजदत्त - दिग्दर्शित चित्रपटातील गाडगेबाबांची त्यांनी केलेली भूमिका ही त्यांच्या विचारसरणीशी सुसंगत होती..हे मी त्यांच्याशी वार्तालापात नमूद केले होते..तेंव्हा त्यांनी त्यास दुजोरा दिला होता!

नाट्य व चित्रपट क्षेत्रांतील योगदानाबद्दल त्यांना विविध पुरस्कार मिळाले! अखेरच्या काळात आपल्या बुद्धिप्रामाण्यवादी भूमिकेतुन त्यांनी समाज प्रबोधनपर व्याख्यानेही दिली. तर 'लमाण' हे त्यांचे आत्मचरित्र प्रसिद्ध झाले!

तरीही रंगमंचावर त्यांचे विलक्षण प्रेम होते..पण अखेर जीवनाच्या रंगभूमीवरून त्यांना एक्झिट घ्यावी लागली!

त्यांच्या स्मृतिस ही आदरांजली!!

- मनोज कुलकर्णी

वडिलांस भावपूर्ण श्रद्धांजली!!

आमचे वडिल लेखक श्रीविलास कुलकर्णी (वय ८१ वर्षे) यांचे नुकतेच दुःखद निधन झाले!

'पुणे महानगरपालिके'तुन अधिकारी पदावरून निवृत्त झालेल्या आमच्या वडिलांचे लेखन क्षेत्रांतही योगदान होते. 
त्यांच्या साहित्य संपदेत अद्भुतरम्य साहस कथा आणि वैचारिक लेखनाचा समावेश होता. एकीकडे 'नीलमणी आणि पिवळा जादूगार', 'न हसणारी राजकन्या', 'गाणारा पक्षी', 'गुलसनोबर' सारख्या बालकथा; तर दुसरीकडे 'गौतम बुद्ध: जीवन आणि बोधकथा' व 'धर्म आणि राष्ट्रवाद' सारखी विचार मंथन करणारी पुस्तके त्यांनी लिहिली!

'रहस्य रंजन', 'रम्यकथा', 'बुआ', 'महाराष्ट्र' व 'माणूस' सारख्या नियतकालिकांतुन त्यांचे लेखन प्रसिद्ध झाले होते. त्याचबरोबर 'सुदर्शन' मासिक' व 'सा. अखंड भारत' यांच्या संपादकीय विभागांत त्यांनी कामही केले होते. 
तर 'मेघदूत' या एकेकाळच्या लोकप्रिय मासिकाचे ते संपादक होते!

'पुणे महानगरपालिके'च्या 'नागरी जीवन' या नियतकालिकास त्यांचे संपादन सहाय्य असे. सेवानिवृत्ति नंतर अलिकडेच त्यांची 'माझी मुक्तफुले' हा गद्य-काव्य संग्रह आणि 'बालोद्यान' ही पुस्तके प्रकाशित झाली होती.

माझ्या चित्रपट पत्रकारितेस त्यांचे प्रोत्साहन होते!

त्यांच्या आत्म्यास शांती मिळो!!

- मनोज कुलकर्णी